De behandeling van hoofd-hals tumoren

De behandeling van hoofd-hals tumoren

Inleiding

In het hoofd-halsgebied kunnen tumoren voorkomen zoals in de neus, neusbijholten, de mond- en keelholte, het strottenhoofd of de speekselklieren. Tumoren in het hoofd-halsgebied komen weinig voor en de behandeling is vaak complex. Daarom worden deze patiënten in Nederland behandeld in medische centra met een multidisciplinair hoofd-hals team.
Na uitgebreide onderzoeken wordt in de hoofd-hals werkgroep,  een advies gegeven over uw behandeling. Eén van de behandelmogelijkheden is bestraling (radiotherapie).

De afdeling Radiotherapie van het UMCG behandelt per jaar ongeveer 270 patiënten met hoofd-halskanker met uitwendige radiotherapie. Hierbij wordt gebruik gemaakt van zeer geavanceerde  (fotonen) bestralingstechnieken.
Vanaf eind 2017 heeft het UMCG ook de mogelijkheid om met protonen te bestralen. Deze protonentherapie kan ook bij hoofd-halskanker worden toegepast.

Protonentherapie en hoofd-hals tumoren

Radiotherapie is naast chirurgie een belangrijke en effectieve behandeling voor hoofd-halstumoren. Aangezien de tumor en belangrijke organen in het hoofd-halsgebied dichtbij elkaar liggen is de behandeling van hoofd-hals tumoren ingewikkeld.
Door de bestralingsbehandeling krijgen organen rondom de tumor ook een stralingsdosis, waardoor klachten ontstaan zoals droge mond en smaak verlies. Het doel is om de bijwerkingen te verminderen door de stralingsdosis die het omliggend weefsel krijgt, zo laag mogelijk te houden.

Droge mond en slikproblemen

Bestraling in het hoofd-halsgebied geeft bijwerkingen die negatieve effecten hebben op de kwaliteit van leven, zoals:

  • Droge mond

De meest voorkomende bijwerking van radiotherapie in het hoofd-halsgebied is een droge mond. Het kan leiden tot problemen met bijvoorbeeld slikken, proeven, spreken en tandbederf.

Uit onderzoek blijkt dat bij de huidige (fotonen) bestralingsbehandeling ongeveer de helft van de patiënten klachten heeft van een droge mond.
Protonentherapie kan minder stralingsbelasting geven in de grote speekselklieren waardoor de kans op droge mond kleiner wordt. De mate waarin verbetering van de droge mond kan worden bereikt verschilt echter van patiënt tot patiënt.

  • Slikproblemen

Bestraling in het hoofd-halsgebied geeft bij ongeveer een kwart van de patiënten blijvende slikproblemen. De klachten kunnen bestaan uit verslikken, het alleen kunnen eten van gepureerd voedsel of afhankelijk van sonde voeding. Protonentherapie kan minder stralingsbelasting geven in de slikspieren waardoor de kans op slikproblemen kleiner wordt. De mate waarin verbetering kan worden bereikt verschilt echter van patiënt tot patiënt.

Protonenbestraling bij hoofd-hals tumoren

Onderstaande foto’s (volgen binnenkort) laten zien dat bij protonentherapie in het hoofd-halsgebied een hogere stralingsdosis in de tumor en minder dosis in het gezonde  omliggende weefsel kan worden gegeven. Hierdoor kan in sommige gevallen een droge mond en slikproblemen worden voorkomen.

Voorbeeld 1. De kans op een droge mond bij een fotonenbestraling en bij een protonenbestraling. Voorbeeld 1. De kans op een droge mond bij een fotonenbestraling en bij een protonenbestraling.

De bovenstaande linker afbeelding toont een bestralingsplan in de hals met geavanceerde (fotonen) bestralingstechnieken. De tumor (het te bestralen gebied) wordt bestraald (rood) en er is stralenbelasting in het lichtblauw getinte weefsel, waarin zich ook de speekselklieren bevinden. De kans op een droge mond is hier 60 procent.

De rechter afbeelding toont  een protonenbestralingsplan van dezelfde tumor. Het lichtblauwe gebied op deze afbeelding is kleiner dan op de linker afbeelding, wat betekent dat er minder straling in de omliggende weefsels komt. De kans op een droge mond daalt naar 45 procent.

Voorbeeld 2. De kans op slikproblemen met een fotonenbestraling en met een protonenbestraling. Voorbeeld 2. De kans op slikproblemen met een fotonenbestraling en met een protonenbestraling.

De linker afbeelding in voorbeeld 2 toont een bestralingsplan met geavanceerde fotonen bestralingstechnieken. Op basis hiervan wordt de kans op ernstige slikproblemen ingeschat op 38 procent.

De rechter afbeelding laat het bestralingsplan met protonen bestralingstechnieken zien. De slikspieren worden beter gespaard en de kans op ernstige slikproblemen daalt van 38 naar 22 procent.

Wanneer komt u in aanmerking voor protonentherapie?

Protonentherapie bij hoofd-halstumoren is geen standaardindicatie. Daarom worden, als de kans op een ernstig droge mond en slikproblemen groot is, twee bestralingsplannen gemaakt: één met zeer geavanceerde fotonen bestralingstechniek  en één met protonen. De radiotherapeut-oncoloog vergelijkt vervolgens beide plannen met elkaar en kan met behulp van computer modellen bepalen of u voordelen van een bestraling met protonen kunt verwachten.

Waar?

Op dit moment is protonentherapie in Nederland niet beschikbaar. Naar verwachting kunnen patiënten met kanker in het hoofd-halsgebied  vanaf eind 2017 in het UMC Groningen Protonen Therapie Centrum, onderdeel van de afdeling Radiotherapie van het UMCG, met protonen behandeld worden. 

Wanneer beschikbaar in Groningen?

Naar verwachting kunnen patiënten met een hoofd-hals tumor vanaf eind 2017 met protonen behandeld worden in het UMC Groningen Protonen Therapie Centrum, onderdeel van de afdeling Radiotherapie van het UMCG. De behandeling met protonen wordt niet uitgevoerd op locatie Emmen van de afdeling Radiotherapie UMCG.

Uw artsen

Onderstaande artsen van de afdeling Radiotherapie zijn gespecialiseerd in de behandeling van hoofd-hals tumoren.

Prof. dr. J.A. Langendijk Prof. dr. J.A. Langendijk
Dr. H.P. Bijl Dr. H.P. Bijl
Dr. R.J.H.M. Steenbakkers Dr. R.J.H.M. Steenbakkers
Drs. J.G.M. Vemer-van den Hoek Drs. J.G.M. Vemer-van den Hoek

Aanvullende informatie

Meer informatie over hoofd-halstumoren, over o.a. de oorzaak, de klachten, het onderzoek, de behandeling en de nazorg vindt u hier.